Nauczanie świętego Pawła – wiara, łaska, miłość i nadzieja w listach
Nauczanie świętego Pawła nie jest wykładem, lecz zbiorem odpowiedzi na konkretne sytuacje wspólnot. Mimo to wracają w nim te same wątki: wiara i łaska, miłość jako miara wszystkiego, nadzieja w cierpieniu oraz porządek życia we wspólnocie.
Wiara i łaska
Najbardziej rozpoznawalny wątek nauczania świętego Pawła dotyczy tego, na czym opiera się relacja człowieka z Bogiem. Odpowiedź apostoła jest konsekwentna: na wierze i na darze, a nie na wypełnianiu przepisów. Najpełniej rozwija to w Liście do Rzymian, najostrzej – w Liście do Galatów, gdzie broni tej tezy w sporze.
Warto uważać na skróty. Paweł nie twierdzi, że Prawo jest złe; pisze wprost, że jest święte. Twierdzi, że nie jest drogą do usprawiedliwienia i że nie wolno go narzucać poganom. Te dwa stwierdzenia bywają mylone, a różnica między nimi jest w jego pismach zasadnicza.
Miłość jako miara
Trzynasty rozdział 1 Listu do Koryntian jest dziś najczęściej cytowanym fragmentem całego zbioru, zwykle w oderwaniu od kontekstu. W liście stanowi on odpowiedź na bardzo praktyczny spór: o to, które dary we wspólnocie są ważniejsze. Paweł odpowiada, że bez miłości żaden nie ma znaczenia.
Ten fragment nie jest więc poematem wstawionym między rozdziały, lecz argumentem rozstrzygającym kłótnię. Rozwijamy go osobno na stronie o tym, co Paweł mówi o miłości.
Nadzieja i cierpienie
Trzeci wątek pojawia się głównie w listach pisanych w trudnych okolicznościach. Paweł nie obiecuje w nich odmiany losu ani nie pomija cierpienia – opisuje własne położenie rzeczowo. Mówi natomiast o wytrwałości, która z ucisku wyrasta, i o nadziei, która nie zawodzi.
Ta część nauczania świętego Pawła bywa pomijana, bo trudniej ją streścić w jednym zdaniu. Tymczasem w listach więziennych to ona nadaje ton całości.
Wspólnota, rodzina i codzienność
Znaczna część listów dotyczy spraw zwyczajnych: porządku podczas zgromadzeń, wzajemnych relacji, pracy, zobowiązań wobec słabszych. Obraz, którym Paweł najczęściej się posługuje, to ciało złożone z wielu członków – użyty po to, by pokazać, że różnorodność darów nie jest problemem do usunięcia.
Do tego dochodzą fragmenty o małżeństwie i rodzinie, dziś czytane w zupełnie innym kontekście kulturowym niż wtedy. Omawiamy je osobno, wraz z zastrzeżeniami, na stronie o małżeństwie i rodzinie.
Grzech, przebaczenie i nowe życie
Czwarty stały wątek to opis kondycji człowieka: rozdarcia między tym, co uznaje za dobre, a tym, co robi. Siódmy rozdział Listu do Rzymian jest najbardziej znanym opisem tego stanu w całym Nowym Testamencie. Odpowiedzią nie jest u Pawła moralne napomnienie, lecz mowa o przebaczeniu i o zmianie, która przychodzi z zewnątrz.
Jak czytać nauczanie świętego Pawła
Trzy zasady ułatwiają lekturę. Po pierwsze, każdy fragment ma adresata i sytuację – warto je poznać, zanim wyciągnie się wniosek ogólny. Po drugie, ten sam temat wraca w kilku listach w różnym tonie, bo za każdym razem odpowiada na inny problem. Po trzecie, sformułowania najbardziej znane bywają najbardziej wyrwane z kontekstu; przy każdym warto sprawdzić księgę, rozdział i werset.
Czego w tym nauczaniu nie ma
Równie pouczające jest to, czego w listach brakuje. Nie ma w nich systematycznego wykładu ani katalogu przepisów. Nie ma też opisu życia Jezusa – Paweł odwołuje się do wydarzeń, ale nie opowiada ich, co bywa dla czytelnika Ewangelii zaskakujące.
Nie ma wreszcie neutralnego tonu. Apostoł pisze jako strona: przekonuje, spiera się, czasem traci cierpliwość. W Liście do Galatów przyznaje, że chciałby zmienić ton, ale nie może; w 2 Liście do Koryntian zaznacza, że mówi jak niemądry, i mimo to mówi dalej.
Jak to nauczanie było odbierane
Same listy dostarczają świadectw, że nie było przyjmowane bez oporu. Paweł przytacza zarzuty przeciwników, odpowiada na oskarżenia o zmienność planów, tłumaczy, dlaczego nie przyjmował wsparcia. W 2 Liście Piotra pojawia się nawet uwaga, że w jego pismach są rzeczy trudne do zrozumienia – jedno z najwcześniejszych świadectw recepcji tych tekstów.
Ta trudność nie zniknęła. Zdania Pawła o Prawie, o wolności czy o roli kobiet we wspólnocie były przez wieki czytane na sposoby, które się wzajemnie wykluczały. Dlatego przy każdym z tych tematów warto sprawdzić, do kogo pisał, w jakiej sprawie i co dokładnie powiedział – a nie poprzestawać na streszczeniu.
Tak więc trwają wiara, nadzieja, miłość – te trzy: z nich zaś największa jest miłość.
Najczęstsze pytania
Co jest najważniejsze w nauczaniu świętego Pawła?
Przekonanie, że relacja z Bogiem opiera się na wierze i łasce, a nie na wypełnianiu przepisów Prawa. Z tego wynikają pozostałe wątki: wolność, miłość jako miara postępowania i wspólnota jako miejsce, w którym to się sprawdza.
Czym jest łaska w listach świętego Pawła?
Darem, którego nie da się zasłużyć. Paweł zestawia ją konsekwentnie z uczynkami Prawa i podkreśla, że pierwszeństwo należy do daru, a nie do zasługi. Ef 2,8–9
Czy Paweł odrzucał Prawo Mojżeszowe?
Nie odrzucał go jako złego. Twierdził, że nie jest ono drogą do usprawiedliwienia, i że nie należy go nakładać na pogan. To dwie różne rzeczy, mylone w potocznych streszczeniach. Rz 7,12
