Listy świętego Pawła – wszystkie trzynaście pism, adresaci i tematy
Do Nowego Testamentu weszło trzynaście listów noszących imię Pawła. Część powstała w drodze, część w więzieniu, a każdy odpowiadał na konkretną sytuację wspólnoty – dlatego czyta się je inaczej niż traktat.
- RzRzymKoryntList do Rzymian
- 1 KorKoryntEfez1 List do Koryntian
- 2 KorKoryntMacedonia2 List do Koryntian
- GaGalacjaniepewneList do Galatów
- EfEfezwięzienieList do Efezjan
- FlpFilippiwięzienieList do Filipian
- KolKolosywięzienieList do Kolosan
- 1 TesTesalonikaKorynt1 List do Tesaloniczan
- 2 TesTesalonikaKorynt2 List do Tesaloniczan
- 1 TmTymoteuszniepewne1 List do Tymoteusza
- 2 TmTymoteuszRzym2 List do Tymoteusza
- TtTytusniepewneList do Tytusa
- FlmFilemonwięzienieList do Filemona
- 13razempism
Przygaszone tablice oznaczają pisma, których datowanie lub miejsce powstania pozostaje niepewne.
Wszystkie trzynaście pism: zbiór, który nie powstał jako książka
Listy świętego Pawła nie są rozdziałami jednego dzieła. Każdy z nich powstał w odpowiedzi na konkretną sprawę: spór we wspólnocie, pytanie o zwyczaje, wiadomość przyniesioną przez posłańca, prośbę w sprawie zbiegłego niewolnika. Dopiero późniejsze pokolenia zebrały te pisma i ustawiły w kolejności, która w większości wydań idzie od najdłuższego do najkrótszego, a nie chronologicznie.
Ma to praktyczną konsekwencję dla czytelnika. Ten sam temat wraca w kilku listach w różnym tonie, bo za każdym razem odpowiada na inną sytuację. Kto szuka u Pawła systemu, znajdzie raczej zestaw odpowiedzi udzielanych na bieżąco, z których dopiero z dystansu układa się spójne nauczanie.
Adresaci: wspólnoty i pojedyncze osoby
Adresaci dzielą się na dwie grupy: dziewięć listów kierowanych jest do wspólnot, cztery do osób. Ten podział mówi więcej, niż się wydaje. Pisma do wspólnot dotyczą spraw zbiorowych – jedności, porządku podczas zgromadzeń, składki dla Jerozolimy, sporu o obrzezanie. Pisma do Tymoteusza, Tytusa i Filemona mają inny charakter: bliżej im do instrukcji i do prywatnej prośby niż do wykładu.
Większość adresatów to wspólnoty, które apostoł znał osobiście, bo sam je zakładał podczas podróży misyjnych. Wyjątkiem jest Rzym – do tej wspólnoty Paweł pisze, zanim ją odwiedzi, i właśnie dlatego przedstawia swoje nauczanie najbardziej systematycznie.
Listy świętego Pawła warto więc czytać razem z tym, co wiadomo o ich odbiorcach. Adresaci znali okoliczności, do których apostoł nawiązuje półsłówkiem, a dzisiejszy czytelnik musi ich dopiero szukać w Dziejach Apostolskich.
Miejsca powstania i datowanie
Datowanie listów opiera się głównie na chronologii Dziejów Apostolskich, a ta ma jeden pewny punkt odniesienia: wzmiankę o prokonsulu Gallionie w Koryncie. Stąd przyjmuje się, że najstarsze pisma powstały około 51 roku, a ostatnie pod koniec życia apostoła.
Cztery listy nazywa się więziennymi – do Efezjan, Filipian, Kolosan i Filemona – ponieważ ich autor mówi w nich o swoich kajdanach. Miejsce tego uwięzienia nie jest jednak pewne: wskazuje się Rzym, ale także Cezareę i Efez. W zestawieniu powyżej takie przypadki są zaznaczone jako niepewne, zamiast podawać jedną datę jako pewnik.
Najważniejsze tematy listów
Cztery wątki wracają w niemal każdym piśmie. Wiara i łaska – najpełniej w Liście do Rzymian i do Galatów, gdzie Paweł tłumaczy, dlaczego usprawiedliwienie nie pochodzi z uczynków Prawa. Wspólnota – w listach do Koryntian, przy sporach o pierwszeństwo, dary i porządek zgromadzeń. Miłość – hymn z trzynastego rozdziału 1 Listu do Koryntian jest dziś najczęściej cytowanym fragmentem całego zbioru. Wytrwałość w cierpieniu – w listach więziennych, zwłaszcza w Liście do Filipian, pisanym w tonie radości mimo okoliczności.
Obok nich pojawiają się tematy węższe, związane z jedną wspólnotą: składka dla Jerozolimy, sprawa pokarmów ofiarowanych bożkom, spór o obrzezanie pogan, prośba o przyjęcie Onezyma. To one najlepiej pokazują, że listy świętego Pawła są korespondencją, a nie wykładem.
Jak czytać listy świętego Pawła
Trzy rzeczy ułatwiają lekturę. Po pierwsze, warto zacząć od sytuacji: kto pisze, do kogo i w jakiej sprawie – sam tekst zwykle podaje to w pierwszych zdaniach. Po drugie, podział na rozdziały i wersety pochodzi z późniejszych wieków i bywa mylący; myśl często biegnie dalej niż numer rozdziału. Po trzecie, przy każdym cytacie warto sprawdzić księgę, rozdział i werset – na tej stronie podajemy je konsekwentnie, także w odpowiedziach na pytania.
Autorstwo i dyskusja badaczy
Nie wszystkie trzynaście pism ma jednakowo pewne pochodzenie i warto o tym wiedzieć przed lekturą opracowań. Siedem listów – do Rzymian, oba do Koryntian, do Galatów, do Filipian, 1 do Tesaloniczan i do Filemona – badacze zgodnie uznają za pisma samego Pawła. Przy pozostałych zdania są podzielone: wskazuje się różnice słownictwa, stylu i sytuacji wspólnoty w stosunku do listów pewnych.
Dyskusja ta nie jest podważaniem wartości tych tekstów. W starożytności pisanie w imieniu nauczyciela i kontynuowanie jego myśli było praktyką znaną i nie oznaczało fałszerstwa w dzisiejszym rozumieniu. Dla czytelnika ma to jednak praktyczny skutek: formuła „listy przypisywane Pawłowi” jest ostrożniejsza i uczciwsza niż mówienie o trzynastu pismach jednej ręki, dlatego używamy jej konsekwentnie na tej stronie.
Kolejność w wydaniach a kolejność powstania
W większości wydań Nowego Testamentu listy ułożone są według długości, od najdłuższego do najkrótszego, osobno pisma do wspólnot i osobno do osób. Kolejność powstania jest inna: najstarsze są listy do Tesaloniczan, a List do Rzymian, otwierający zbiór, powstał później niż połowa pozostałych. Kto chce prześledzić rozwój myśli apostoła, powinien więc czytać w innym porządku, niż podpowiada spis treści.
Rozpiętość objętości
Zbiór jest bardzo nierówny pod względem długości, co przy pierwszym kontakcie zaskakuje. List do Rzymian ma szesnaście rozdziałów i jest najbliższy systematycznemu wykładowi. List do Filemona to jeden rozdział i dwadzieścia pięć wersetów – prywatna prośba w sprawie jednego człowieka. Między nimi mieści się wszystko inne: cztery rozdziały do Filipian, sześć do Galatów, szesnaście w pierwszym liście do Koryntian.
Ta rozpiętość jest sama w sobie informacją. Paweł nie pisał traktatów według jednego wzoru, tylko odpowiadał na sprawy różnej wagi – i długość pisma wynika ze sprawy, nie z rangi adresata.
Miłość cierpliwa jest, łaskawa jest.
Najczęstsze pytania
Ile listów napisał święty Paweł?
Do kanonu Nowego Testamentu weszło trzynaście listów noszących jego imię. Autorstwo części z nich jest przedmiotem dyskusji badaczy, dlatego mówi się o listach przypisywanych Pawłowi, a nie o trzynastu pismach o jednakowo pewnym pochodzeniu.
Który list świętego Pawła jest najstarszy?
Za najstarsze zachowane pismo apostoła uchodzi 1 List do Tesaloniczan, datowany zwykle na około 51 rok, czyli na czas pobytu Pawła w Koryncie podczas drugiej wyprawy. Dz 18,1–11
Które listy świętego Pawła powstały w więzieniu?
Cztery pisma tradycyjnie nazywa się listami więziennymi: do Efezjan, do Filipian, do Kolosan i do Filemona. Sam autor mówi w nich o swoich kajdanach. Flp 1,13
Do kogo święty Paweł pisał listy?
Dziewięć listów jest skierowanych do wspólnot – w Rzymie, Koryncie, Galacji, Efezie, Filippi, Kolosach i Tesalonice. Cztery pozostałe adresowane są do pojedynczych osób: Tymoteusza, Tytusa i Filemona.
