Nawrócenie świętego Pawła – Szaweł w drodze do Damaszku i co dalej
W drodze do Damaszku Szaweł z Tarsu, wówczas prześladowca chrześcijan, doświadczył wydarzenia, po którym stał się apostołem. Dzieje Apostolskie opisują je trzykrotnie, a sam Paweł wraca do niego w listach.
Szaweł przed nawróceniem
Dzieje wprowadzają Szawła w scenie ukamienowania Szczepana i od razu określają jego rolę: świadkowie złożyli szaty u stóp młodzieńca, a on zgadzał się na tę śmierć. W następnym rozdziale tekst mówi o nim jako o człowieku, który niszczy Kościół, wchodzi do domów i wtrąca do więzienia mężczyzn i kobiety.
Do Damaszku wyruszył z listami od arcykapłana, upoważniającymi go do zatrzymywania wyznawców „nowej drogi” i sprowadzania ich do Jerozolimy. Ta wyprawa miała więc charakter urzędowy, a nie prywatny – i właśnie w jej trakcie wszystko się odwraca.
Droga do Damaszku
Relacja z dziewiątego rozdziału jest najkrótsza i najbardziej rzeczowa. Światło z nieba, upadek na ziemię, głos zwracający się do Szawła po imieniu i pytanie o powód prześladowania. Towarzysze drogi słyszą dźwięk, ale nikogo nie widzą – szczegół, który w kolejnych relacjach zostanie odwrócony.
Po wydarzeniu Szaweł traci wzrok. Prowadzą go za rękę do miasta, gdzie przez trzy dni nie widzi, nie je i nie pije. Ten stan zawieszenia jest w opowieści osobnym etapem: nawrócenie nie kończy się na drodze, lecz dopiero w Damaszku. Sama droga do Damaszku otwiera więc przemianę, którą domykają dopiero dni spędzone w mieście.
Ananiasz i chrzest
Drugą postacią tej sceny jest Ananiasz – uczeń mieszkający w Damaszku, który wbrew obawom idzie do człowieka znanego mu jako prześladowca. Rozmowa, którą Dzieje mu przypisują, zawiera bardzo ludzki opór: Ananiasz przypomina, ile złego ten człowiek wyrządził świętym w Jerozolimie.
Po spotkaniu Szaweł odzyskuje wzrok i przyjmuje chrzest. Od tego momentu Dzieje przedstawiają go jako głosiciela – najpierw w samych synagogach Damaszku, ku zdumieniu słuchaczy, którzy pamiętają, po co przyjechał. W opowieści Dziejów scenę nawrócenia domyka właśnie chrzest udzielony przez Ananiasza.
Trzy relacje i różnice między nimi
Dzieje wracają do tej sceny jeszcze dwa razy, za każdym razem jako do mowy samego Pawła: przed tłumem w Jerozolimie i przed królem Agryppą. Różnice są drobne i dotyczą szczegółów – tego, co widzieli i słyszeli towarzysze, oraz tego, ile treści przekazał sam głos, a ile Ananiasz.
Warto zauważyć, w którą stronę te różnice idą. Im dalej w tekst, tym mocniej akcent przesuwa się z samego olśnienia na posłanie do pogan. Ostatnia relacja, przed Agryppą, mówi o tym wprost i łączy drogę do Damaszku z całą późniejszą działalnością misyjną.
Znaczenie nawrócenia świętego Pawła
W listach Paweł nigdy nie opowiada tej sceny jako historii, lecz zawsze jako podstawy uprawnienia. Kiedy w Liście do Galatów broni swojego apostolstwa, odwołuje się do tego, że Ewangelii nie otrzymał od ludzi. Kiedy w 1 Liście do Koryntian wylicza świadków zmartwychwstania, dopisuje siebie na końcu – jako tego, który zobaczył jako ostatni.
Nawrócenie świętego Pawła nie jest więc w Nowym Testamencie epizodem biograficznym, tylko punktem odniesienia. Z niego wyrasta pytanie, które zajmie apostoła na resztę życia: na jakich warunkach do wspólnoty należą ci, którzy nie pochodzą z narodu wybranego.
Co ta scena zmieniła w praktyce
Bezpośrednim skutkiem nawrócenia świętego Pawła był odwrót o sto osiemdziesiąt stopni w postępowaniu jednego człowieka. Skutkiem dalszym – kierunek, w którym poszło wczesne chrześcijaństwo. Bez tej zmiany trudno sobie wyobrazić wyprawy przez Azję Mniejszą, Macedonię i Grecję ani trzynaście listów, które z nich wyrosły.
Dzieje nie tłumaczą tego wydarzenia i nie próbują go opisać od strony psychologicznej. Podają przebieg, dwie wypowiedzi i skutek – resztę zostawiają czytelnikowi.
Jak Paweł mówi o tym w listach
Różnica między Dziejami a listami jest w tym punkcie wyraźna. Dzieje opowiadają scenę: światło, upadek, głos, trzy dni. Paweł w listach nie opowiada jej ani razu. Wspomina natomiast o skutku – o tym, że został powołany, i o tym, że Ewangelii nie otrzymał od człowieka.
Najbliżej opisu jest zdanie z 1 Listu do Koryntian, gdzie wylicza świadków zmartwychwstania i dopisuje siebie na końcu, jako tego, który zobaczył jako ostatni. To jedyne miejsce, w którym sam łączy własne doświadczenie z listą innych.
Dlaczego ta scena wraca trzy razy
Nawrócenie świętego Pawła wraca w Dziejach trzykrotnie, a to zabieg wyjątkowy – żadne inne wydarzenie nie zostało tak potraktowane. Wskazuje to na wagę, jaką autor jej przypisywał, ale ma też funkcję praktyczną w narracji: za każdym razem Paweł opowiada ją innym słuchaczom i w innej sytuacji prawnej.
Za pierwszym razem jest to relacja narratora. Za drugim – obrona przed rozwścieczonym tłumem w Jerozolimie. Za trzecim – mowa przed królem Agryppą, a więc wystąpienie przed najwyższym audytorium, jakie apostoł miał okazję zdobyć. Ta sama historia służy trzem różnym celom i to tłumaczy przesunięcia akcentów lepiej niż domysły o rozbieżnych źródłach.
Szawle, Szawle, dlaczego Mnie prześladujesz?
Najczęstsze pytania
Co wydarzyło się na drodze do Damaszku?
Według Dziejów Apostolskich Szawła otoczyło światło z nieba, upadł na ziemię i usłyszał skierowane do siebie pytanie. Stracił wzrok na trzy dni i odzyskał go w Damaszku, po spotkaniu z Ananiaszem. Dz 9,3–9
Dlaczego Szaweł prześladował chrześcijan?
Działał z pobudek religijnych, jako gorliwy faryzeusz przekonany, że broni Prawa. Sam opisuje to w Liście do Galatów bez łagodzenia: prześladował Kościół Boży i usiłował go zniszczyć. Ga 1,13
Czy nawrócenie Pawła oznaczało zmianę imienia?
Nie. Dzieje używają imienia Szaweł jeszcze długo po tym wydarzeniu, a przejście na imię Paweł następuje dopiero w opisie pierwszej wyprawy misyjnej. Dz 13,9
Ile razy Dzieje Apostolskie opisują nawrócenie Pawła?
Trzy razy. Raz jako relację narratora, dwa razy jako mowę samego Pawła – przed tłumem w Jerozolimie i przed królem Agryppą. Różnice między nimi dotyczą szczegółów, nie samego wydarzenia.
