Święty Paweł o wierze – nauczanie o łasce i usprawiedliwieniu

Wiara jest u Pawła nie tyle przekonaniem, ile zaufaniem, na którym opiera się relacja człowieka z Bogiem. Z tego wynika jego najbardziej sporna teza: że usprawiedliwienie nie pochodzi z wypełniania przepisów Prawa.

Wiara jako zaufanie

Kiedy Paweł pisze o wierze, rzadko ma na myśli zgodę na zestaw twierdzeń. Wzorem, do którego wraca najczęściej, jest Abraham – człowiek, który zaufał obietnicy, zanim zobaczył jej spełnienie. Czwarty rozdział Listu do Rzymian jest w całości poświęcony temu przykładowi.

Wybór tego wzoru nie jest przypadkowy. Abraham żył przed nadaniem Prawa, więc jego przypadek rozstrzyga spór, o który apostołowi chodzi: co jest wcześniejsze, zaufanie czy przepis.

Wiara i łaska

Druga para pojęć to wiara i łaska. Najkrótsze sformułowanie znajduje się w Liście do Efezjan: zbawienie jest łaską przyjętą przez wiarę, darem, a nie wynikiem zasługi. Zdanie to bywa cytowane osobno, choć następujące po nim mówi o dobrych czynach, do których człowiek został przeznaczony.

Oba zdania razem oddają myśl apostoła dokładniej niż każde z osobna. Dar jest pierwszy, czyny są jego skutkiem, a nie ceną.

Wiara a uczynki Prawa

Najbardziej sporna część nauczania dotyczy Prawa Mojżeszowego. Paweł twierdzi, że jego wypełnianie nie usprawiedliwia człowieka – i mówi to jako ktoś, kto sam był w tym gorliwy. Nie twierdzi natomiast, że Prawo jest złe; w Liście do Rzymian nazywa je świętym.

Rozróżnienie jest proste, ale w streszczeniach ginie. Chodzi o to, czy przepis jest drogą do Boga, a nie o to, czy jest dobry. Spór ten opisujemy szerzej przy Liście do Galatów, gdzie przebiega najostrzej.

Wiara i zbawienie

W praktyce oznacza to przesunięcie punktu ciężkości: z tego, co człowiek osiągnął, na to, co otrzymał. Dla adresatów Pawła miało to bardzo konkretne skutki – przede wszystkim dla pogan, którzy nie mieli za sobą żadnej tradycji przestrzegania Prawa i którym część nauczycieli chciała je narzucić.

Wiara w codziennym życiu

Paweł nie kończy na wywodzie. W drugiej części listów przechodzi zwykle do zaleceń: o wzajemnej wyrozumiałości, o niesądzeniu się nawzajem w sprawach spornych, o postępowaniu wobec tych, których sumienie jest inaczej ukształtowane. Czternasty rozdział Listu do Rzymian jest tego najlepszym przykładem.

Święty Paweł o wierze mówi więc na dwóch poziomach jednocześnie: jako o podstawie relacji z Bogiem i jako o zasadzie, która ma wpływ na to, jak ludzie traktują się nawzajem przy stole.

Wiara jako zaufanie wobec obietnicy

Przykład Abrahama wraca u Pawła dlatego, że pokazuje wiarę w sytuacji, w której nic jej nie potwierdza. Apostoł podkreśla, że obietnica dotyczyła czegoś, co wydawało się niemożliwe, i że została przyjęta mimo to.

Ten sposób ujęcia ma konsekwencje praktyczne. Wiara przestaje być kwestią pewności, a staje się kwestią zaufania – a to dwie różne postawy, które w potocznym języku bywają mylone.

Wiara i sumienie drugiego człowieka

Czternasty rozdział Listu do Rzymian pokazuje, jak Paweł stosuje tę naukę w sporze. We wspólnocie byli ludzie, którzy uważali pewne pokarmy za niedozwolone, i tacy, którzy nie widzieli w nich problemu. Apostoł nie rozstrzyga, kto ma rację w rzeczy samej.

Zamiast tego formułuje zasadę: nie osądzać się nawzajem i nie stawiać drugiemu przeszkody. To jedno z miejsc, w których widać, że wiara jest u niego pojęciem o wymiarze wspólnotowym, a nie tylko indywidualnym – i że wnioski praktyczne bywają u niego ostrożniejsze niż tezy.

Wiara i wolność

Ostatnia konsekwencja tego nauczania dotyczy wolności. Skoro relacja z Bogiem nie opiera się na wypełnianiu przepisów, człowiek przestaje żyć pod presją rozliczenia. Paweł mówi o tym wprost w Liście do Galatów, a w Liście do Rzymian dodaje, że nie otrzymaliśmy ducha niewoli, by znowu ulegać bojaźni.

Jednocześnie natychmiast tę wolność ogranicza – nie przepisem, lecz wskazaniem, że służy ona drugiemu człowiekowi. Ten podwójny ruch, uwolnienie i natychmiastowe skierowanie ku innym, jest dla jego myślenia najbardziej charakterystyczny.

Zostaje kwestia, która wraca w każdej dyskusji o tym nauczaniu. W Liście świętego Jakuba pojawia się zdanie, że człowiek dostaje usprawiedliwienie z uczynków, a nie z samej wiary – brzmi ono jak sprzeciw wobec Pawła. Obaj używają jednak słowa „uczynki” w innym znaczeniu: u Pawła chodzi o wypełnianie Prawa jako warunek przynależności do wspólnoty, u Jakuba o postępowanie, które z wiary wynika. Spór jest więc pozorny, ale bez rozróżnienia znaczeń wygląda na rzeczywisty.

Kto chce prześledzić ten wątek w źródłach, powinien zacząć od trzeciego i czwartego rozdziału Listu do Rzymian, a potem przeczytać drugi rozdział Listu do Galatów. Te dwa fragmenty zawierają całość argumentu w dwóch różnych tonacjach.

Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę.

Najczęstsze pytania

Czym jest wiara według świętego Pawła?

Zaufaniem, na którym opiera się relacja z Bogiem, a nie samą zgodą na twierdzenia. Wzorem jest dla apostoła Abraham, który uwierzył obietnicy, zanim zobaczył jej spełnienie. Rz 4,18–22

Czy Paweł twierdził, że uczynki nie mają znaczenia?

Nie. Twierdził, że nie są podstawą usprawiedliwienia. W tym samym liście, w którym mówi o darze, pisze o dobrych czynach, do których człowiek jest przeznaczony. Ef 2,10

Co oznacza słowo usprawiedliwienie?

Uznanie człowieka za sprawiedliwego w relacji z Bogiem. Paweł używa tu języka zaczerpniętego z sądownictwa, co bywa mylące dla dzisiejszego czytelnika.