Trzecia podróż misyjna świętego Pawła – Efez i droga do Jerozolimy
Trzecia wyprawa jest w gruncie rzeczy historią jednego miasta. Paweł spędza w Efezie blisko trzy lata – najdłużej w całej swojej działalności – a droga powrotna kończy się aresztowaniem w Jerozolimie.
Efez: najdłuższy postój
Po przejściu Galacji i Frygii Paweł dociera do Efezu i zostaje tam na blisko trzy lata. Dzieje opisują ten okres inaczej niż wcześniejsze etapy: zamiast wyliczać kolejne miasta, relacjonują codzienność jednego miejsca – nauczanie w sali Tyrannosa, spór z tymi, którzy nie przyjmowali nauki, i rozchodzenie się wieści po całej prowincji.
Efez był wtedy jednym z największych ośrodków wschodniej części cesarstwa i miejscem kultu Artemidy. To połączenie – wielkie miasto i wielka świątynia – tłumaczy zarówno zasięg oddziaływania, jak i sposób, w jaki ten pobyt się skończył.
Zamieszki srebrników
Bezpośrednim powodem wyjazdu były zamieszki wywołane przez rzemieślników wyrabiających srebrne świątyńki. Ich argument, przytoczony w Dziejach, jest zaskakująco szczery: chodzi o zarobek, a dopiero potem o cześć bogini. Tłum gromadzi się w teatrze i przez dwie godziny wykrzykuje jedno hasło.
Scena kończy się interwencją sekretarza miasta, który uspokaja zebranych argumentem prawnym. Paweł, jak podaje tekst, nie wchodzi wtedy do teatru – powstrzymują go uczniowie.
Macedonia i Grecja
Po wyjeździe z Efezu apostoł przechodzi przez Macedonię i dociera do Grecji, gdzie spędza trzy miesiące. To prawdopodobnie w tym czasie i w tym miejscu powstaje List do Rzymian. Planowany rejs zostaje odwołany z powodu spisku, więc droga powrotna prowadzi znów lądem, przez Macedonię.
Pożegnanie w Milecie
W Milecie Paweł wzywa starszych Kościoła efeskiego i wygłasza mowę, która w Dziejach nie ma odpowiednika: jest jedyną skierowaną do wspólnoty chrześcijańskiej, a nie do słuchaczy z zewnątrz. Mówi w niej o własnej pracy rąk, o tym, że nikogo nie obciążał, i o tym, czego się spodziewa po przyjeździe do Jerozolimy.
To tutaj pada zdanie o tym, że więcej szczęścia jest w dawaniu niż w braniu – jedyny w Nowym Testamencie cytat z Jezusa, którego nie ma w żadnej z Ewangelii.
Aresztowanie w Jerozolimie
Trzecia podróż misyjna świętego Pawła kończy się dokładnie tak, jak zapowiadał w Milecie. Po przybyciu do Jerozolimy dochodzi do zamieszania w świątyni, tłum chwyta apostoła, a interwencja rzymskiego oddziału ratuje mu życie i jednocześnie oznacza początek wieloletniego aresztu.
Od tego momentu opowieść Dziejów zmienia charakter: z relacji z podróży staje się relacją z kolejnych przesłuchań. Ciąg dalszy opisujemy na stronie o pobycie w Rzymie.
Korespondencja z Efezu
Efez był nie tylko miejscem nauczania, ale i punktem, z którego apostoł prowadził korespondencję. Stąd pochodzi prawdopodobnie 1 List do Koryntian, a z treści pism wynika, że wymiana listów z Koryntem była w tym czasie ożywiona – sam autor wspomina o wcześniejszym liście, którego nie znamy.
To pokazuje, jak działała ta sieć w praktyce. Wspólnota założona kilka lat wcześniej pisała do apostoła w sprawach spornych, on odpisywał, wysyłał współpracowników, planował wizyty i je odwoływał. Listy nie są więc zapisem wykładów, lecz śladem trwającej relacji.
Zbiórka dla Jerozolimy
Trzecia wyprawa ma jeszcze jeden wątek, przewijający się przez kilka listów: zbiórkę pieniędzy dla wspólnoty w Jerozolimie. Paweł organizuje ją w Macedonii i Achai, wydaje szczegółowe instrukcje co do sposobu odkładania i przywiązuje do niej dużą wagę.
Nie chodziło wyłącznie o pomoc materialną. Zbiórka miała pokazać, że wspólnoty złożone z pogan poczuwają się do więzi z macierzystą wspólnotą w Jerozolimie – a więc dotyczyła dokładnie tej samej sprawy, o którą toczył się spór o Prawo. To z nią apostoł jedzie do Jerozolimy, gdzie zostaje aresztowany.
Przeczucie zakończenia
Charakterystyczne dla tej wyprawy jest to, że Dzieje kilkakrotnie zapowiadają jej koniec. W mowie w Milecie Paweł mówi, że nie wie, co go spotka w Jerozolimie, ale spodziewa się więzów i utrapień. W Cezarei prorok Agabos przedstawia to samo w formie znaku.
Sam pobyt w Efezie Dzieje opisują dwiema liczbami: trzy miesiące nauczania w synagodze i dwa lata w wynajętej sali wykładowej – razem blisko trzy lata, najdłuższy postój w całej działalności apostoła. Stąd też, zdaniem większości badaczy, pochodzi część korespondencji z Koryntem.
Reakcja towarzyszy jest opisana bardzo ludzko: proszą, by nie szedł. Apostoł odmawia, a oni ustępują. Scena ta nadaje ostatniej części wyprawy ton, którego nie miały poprzednie – świadomość, że droga zmierza ku rozstrzygnięciu.
Więcej szczęścia jest w dawaniu aniżeli w braniu.
Najczęstsze pytania
Jak długo Paweł przebywał w Efezie?
Dzieje mówią o dwóch latach nauczania w sali Tyrannosa, a w mowie pożegnalnej o trzech latach spędzonych wśród Efezjan. To najdłuższy pobyt w jednym mieście w całej jego działalności. Dz 19,10; 20,31
Dlaczego Paweł opuścił Efez?
Po zamieszkach wywołanych przez rzemieślników wyrabiających srebrne świątyńki Artemidy, którzy obawiali się o swój zarobek. Tłum zgromadził się w teatrze, a apostoł wyruszył do Macedonii. Dz 19,23–41
Co wydarzyło się w Milecie?
Paweł wezwał tam starszych Kościoła efeskiego i wygłosił mowę pożegnalną – jedyną w Dziejach skierowaną do wspólnoty chrześcijańskiej, a nie do słuchaczy z zewnątrz. Dz 20,17–38
