Jak zginął święty Paweł? Tradycja o śmierci i miejsce pochówku
Nowy Testament nie opisuje śmierci apostoła. Dzieje Apostolskie urywają się na dwóch latach aresztu w Rzymie, a wszystko, co mówi się dalej, pochodzi z tradycji i wczesnych przekazów, nie z tekstu biblijnego.
Czym kończy się tekst biblijny
Dzieje Apostolskie urywają się na obrazie apostoła, który przez dwa lata mieszka w Rzymie w wynajętym mieszkaniu, przyjmuje wszystkich przychodzących i naucza bez przeszkód. Nie ma tam wyroku, nie ma egzekucji, nie ma nawet informacji, czym zakończył się proces.
To urwanie jest zaskakujące i doczekało się wielu wyjaśnień – od takiego, że autor pisał, zanim sprawa się rozstrzygnęła, po taki, że zakończenie było celowe. Żadne z nich nie zmienia jednak punktu wyjścia: o śmierci Pawła Nowy Testament milczy.
Zapowiedzi w listach
Coś innego znajdujemy w samych pismach. W 2 Liście do Tymoteusza pojawia się fragment brzmiący jak podsumowanie życia: mowa o zbliżającym się odejściu, o ukończonym biegu i o ustrzeżonej wierze. Fragment ten jest w tradycji czytany jako pożegnanie.
Trzeba jednak zaznaczyć dwie rzeczy. Autorstwo listów pasterskich jest przedmiotem dyskusji badaczy, a sam tekst nie mówi o okolicznościach śmierci – mówi o jej bliskości. To istotna różnica.
Co przekazuje tradycja
Przekazy późniejsze niż Nowy Testament mówią o męczeńskiej śmierci w Rzymie, wiązanej z prześladowaniem chrześcijan za panowania Nerona. Wskazują na ścięcie jako sposób wykonania wyroku, tłumacząc to obywatelstwem rzymskim, które wykluczało ukrzyżowanie.
Te informacje pojawiają się we wczesnych źródłach chrześcijańskich, ale nie w tekstach kanonicznych. Dlatego na tej stronie oddzielamy je wyraźnie: jedno jest zapisem, drugie przekazem.
Kwestia podróży do Hiszpanii
W Liście do Rzymian Paweł zapowiada podróż na zachód, aż do Hiszpanii. Czy do niej doszło, nie wiadomo. Część wczesnych przekazów o niej wspomina, co niektórzy badacze łączą z hipotezą o zwolnieniu po pierwszym procesie i o drugim uwięzieniu.
Jest to jednak rekonstrukcja, a nie relacja. Warto ją znać, ale nie należy jej mylić z tym, co podają źródła biblijne.
Grób świętego Pawła
Tradycja wskazuje miejsce pochówku przy drodze Ostyjskiej w Rzymie, gdzie stoi bazylika św. Pawła za Murami. Prowadzone tam badania archeologiczne odsłoniły pod ołtarzem starożytny sarkofag.
Podobnie jak w przypadku miejsc w Tarsie czy Damaszku, powiązanie to opiera się na ciągłości tradycji, a nie na wskazaniu w tekście. Taki opis jest uczciwszy niż podanie jednej wersji jako pewnika – i taki przyjmujemy w całym serwisie.
Dlaczego to pytanie jest trudne
Trudność bierze się z natury źródeł. Dzieje Apostolskie są jedynym tekstem opisującym działalność Pawła w porządku chronologicznym i kończą się przed jego śmiercią. Listy dostarczają wglądu w myślenie i sytuację autora, ale nie relacjonują wydarzeń w kolejności.
Wszystko, co wykracza poza ten moment, pochodzi z przekazów spisanych później, w innych okolicznościach i w innym celu. Nie znaczy to, że są bezwartościowe – znaczy, że mają inny status niż tekst kanoniczny, i uczciwe opracowanie powinno to rozróżnienie zachować.
Co można powiedzieć z dużą pewnością
Kilka rzeczy da się stwierdzić bez odwoływania się do tradycji. Paweł dotarł do Rzymu jako więzień i spędził tam co najmniej dwa lata. Pisał w tym czasie listy, przyjmował gości i miał współpracowników. Liczył się z możliwością wyroku śmierci i pisał o tym wprost, rozważając obie możliwości bez dramatyzowania.
Ostatnie zdanie 2 Listu do Tymoteusza o ukończonym biegu jest w tym kontekście czytane jako pożegnanie. Nawet jeśli przyjąć ostrożne stanowisko wobec autorstwa listów pasterskich, sam ton tego fragmentu odpowiada sytuacji człowieka, który spodziewa się końca.
Dlaczego tradycja mówi o ścięciu
Wskazanie na ścięcie zamiast ukrzyżowania nie jest w przekazach przypadkowe. Obywatelstwo rzymskie, o którym Dzieje wspominają kilkakrotnie, wykluczało niektóre rodzaje kary – i to właśnie na nie apostoł powoływał się wcześniej, gdy miał zostać przesłuchany pod biczem.
Ta zgodność między prawem rzymskim a treścią przekazu jest argumentem za jego wiarygodnością. Nie czyni jednak z niego zapisu – pozostaje wnioskiem z okoliczności, a nie relacją naocznego świadka.
Na koniec warto zauważyć, czego w Nowym Testamencie nie ma. Dzieje kończą się dwoma latami aresztu domowego w Rzymie i zdaniem o tym, że apostoł głosił bez przeszkód – o jego śmierci nie mówią ani słowa. Wszystko, co wiadomo o niej dalej, pochodzi z przekazów spisanych później, i właśnie dlatego jest tutaj podawane jako tradycja, a nie jako relacja.
W dobrych zawodach wystąpiłem, bieg ukończyłem, wiary ustrzegłem.
Najczęstsze pytania
Jak zginął święty Paweł?
Nowy Testament tego nie podaje. Tradycja mówi o męczeńskiej śmierci w Rzymie przez ścięcie, jako że jako obywatel rzymski nie mógł zostać ukrzyżowany. Jest to przekaz późniejszy niż teksty biblijne.
Kiedy zginął święty Paweł?
Datowanie jest przybliżone i opiera się na tradycji: wskazuje się lata sześćdziesiąte pierwszego wieku, zwykle w związku z prześladowaniem chrześcijan za panowania Nerona.
Gdzie znajduje się grób świętego Pawła?
Tradycja wskazuje bazylikę św. Pawła za Murami przy drodze Ostyjskiej w Rzymie. Prowadzone tam prace archeologiczne odsłoniły starożytny sarkofag pod ołtarzem.
Czy Paweł dotarł do Hiszpanii?
W Liście do Rzymian zapowiadał taką podróż, ale Nowy Testament nie potwierdza, że doszła do skutku. Część wczesnych przekazów o niej wspomina – pewności jednak nie ma. Rz 15,24
