Adam Mickiewicz – życie, twórczość i miejsce w polskim romantyzmie
Opublikowano
Mickiewicz jest w polskiej kulturze postacią osobną: poetą, wykładowcą i publicystą, który większość dorosłego życia spędził poza krajem. Jego wiersze wyznaczyły granicę między klasycyzmem a romantyzmem.
Pochodzenie i lata nauki
Mickiewicz urodził się w 1798 roku na Litwie, na terenach należących wówczas do Imperium Rosyjskiego. Studiował na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie należał do Towarzystwa Filomatów – studenckiego stowarzyszenia, które łączyło samokształcenie z działalnością patriotyczną. Właśnie ta przynależność zdecydowała o dalszym przebiegu jego życia.
Po studiach przez cztery lata pracował jako nauczyciel w Kownie. To okres, z którego pochodzą wiersze o tonie osobistym i zarazem pierwsze utwory programowe. W 1823 roku członkowie Towarzystwa zostali aresztowani, a poeta – skazany na wywiezienie w głąb Rosji.
Rosja, Europa, Paryż
Lata rosyjskie okazały się paradoksalnie owocne. Mickiewicz poznał wtedy środowisko literackie Moskwy i Petersburga, w tym Aleksandra Puszkina, z którym nawiązał bliską relację. Świadectwa z epoki mówią o wzajemnym uznaniu obu poetów, mimo że reprezentowali literatury krajów pozostających w konflikcie politycznym.
Od 1829 roku mieszkał kolejno w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech i Francji. W Paryżu zajął się publicystyką i pracą z emigracją, a w 1840 roku został pierwszym profesorem literatury słowiańskiej w Collège de France. Zmarł w 1855 roku w Konstantynopolu, gdzie pojechał w sprawach politycznych.
Czucie i wiara wobec szkiełka i oka
Za utwór programowy polskiego romantyzmu uchodzi ballada, w której poeta przeciwstawia doświadczenie i wiarę wiedzy uczonego. Zdanie o tym, że czucie i wiara mówią silniej niż szkiełko i oko mędrca, stało się formułą całej epoki – i punktem odniesienia w sporze z klasycyzmem.
Warto zauważyć, że spór dotyczył metody poznania, a nie samej nauki. Romantycy przedkładali intuicję, przeżycie i tradycję ludową nad systematyczny opis, sięgając do legend, baśni i wierzeń. Szkolne omówienia tego fragmentu zbierają się zwykle pod hasłem czucie i wiara silniej mówią do mnie niż mędrca szkiełko i oko interpretacja, bo właśnie ten wers bywa najczęściej analizowany na lekcjach.
Charakterystyczne jest też to, że ballada otwiera się cytatem z Szekspira – z „Hamleta”, gdzie książę mówi, że widzi zmarłego ojca „w oczach duszy”. Mickiewicz sięga więc po autorytet, ale nie po autorytet uczonego.
Talent improwizatorski
Współcześni zgodnie wspominają jedną umiejętność, której nie da się dziś ocenić: improwizację. Mickiewicz układał wiersze i prozę na zadany temat, na miejscu, i robił to na tyle sprawnie, że świadectwa z epoki nazywają to wprost zjawiskiem. Żaden z tych tekstów nie został zapisany.
To jedna z tych rzeczy, które wiemy o kimś wyłącznie z relacji innych. Podobnie jak wzmianki o jego znajomości kilkunastu języków – informacje pochodzą od świadków, nie z dokumentów.
Dlaczego czytamy go inaczej niż inni
Mickiewicz zajmuje w polskiej kulturze pozycję, którą trudno porównać z rolą jakiegokolwiek poety w innym kraju. Wynika to z okoliczności: pisał w czasie, gdy państwa nie było na mapie, a literatura pełniła funkcje, których zwykle nie pełni.
Ta okoliczność jest zarazem powodem trudności w lekturze. Teksty, które powstawały jako głos w bieżącym sporze, czytamy dziś jako klasykę – i tracimy przy tym wymiar polemiczny, który dla autora był najważniejszy. To samo ryzyko dotyczy każdego tekstu oddzielonego od swojej sytuacji, niezależnie od epoki.
Dzieła i ich odbiór
Najbardziej znane utwory powstały w okresie emigracyjnym, choć materiał do nich zbierał wcześniej. Poemat opisujący życie szlacheckiego dworu na Litwie, dramat złożony z części pisanych w odstępie lat oraz cykl sonetów z podróży krymskiej to trzy zupełnie różne formy, powstałe w ciągu niespełna dekady.
Odbiór był od początku podzielony. Krytyka klasycystyczna zarzucała tym utworom nieregularność, zwolennicy nowego kierunku widzieli w nich właśnie zaletę. Spór ten wygasł dopiero wtedy, gdy romantyzm przestał być nowością.
Praca z emigracją
Po 1831 roku Paryż stał się ośrodkiem polskiej emigracji politycznej, liczącej kilka tysięcy osób podzielonych na zwalczające się stronnictwa. Mickiewicz uczestniczył w tym życiu jako publicysta i redaktor, co zajmowało mu więcej czasu niż twórczość poetycka.
Ten okres bywa w opracowaniach traktowany skrótowo, bo trudno go streścić: składają się na niego polemiki, zerwane przyjaźnie i przedsięwzięcia, które się nie powiodły. Dla biografii jest jednak istotny, bo obejmuje ponad dwadzieścia lat życia.
Collège de France
Objęcie katedry literatury słowiańskiej w 1840 roku było wyróżnieniem i zarazem zadaniem trudnym: Mickiewicz miał przedstawić francuskiej publiczności literatury, których ta nie znała. Wykłady prowadził przez cztery lata, do zawieszenia kursu.
Zapisy tych wykładów zachowały się i stanowią osobny dział jego dorobku. Zawierają nie tylko omówienia literackie, ale i wykład poglądów na historię, co było jedną z przyczyn późniejszego konfliktu z władzami uczelni.
Miejsce w kulturze
Pozycja, którą Mickiewicz zajmuje w polskiej kulturze, wynika ze splotu okoliczności: talentu, momentu historycznego i tego, że pisał, gdy państwa nie było na mapie. Literatura pełniła wtedy funkcje, których zwykle nie pełni, a poeta stał się kimś więcej niż autorem książek.
Skutkiem ubocznym jest trudność w lekturze. Teksty pisane jako głos w bieżącym sporze czytamy dziś jako klasykę i tracimy przy tym ich wymiar polemiczny – to samo ryzyko, które dotyczy każdego pisma oddzielonego od swojej sytuacji, niezależnie od epoki.
